اعمّ از ذوىالعقول و غيرذوىالعقول ، يعنى همه در برابر خداوند خاضع‌اند ، لكن برخى به خضوع شرعى و برخى به خضوع طبعى و فطرى . و بايد دانست كه خود آسمان‌ها و زمين نيز در اين سجده شريك‌اند هر چند ذكر نشده‌اند . و مراد از آسمان‌ها در اين‌جا به قرينهء ذكر نجوم در مقابل آنها آسمان به اصطلاح شرع است يعنى طبقات هفتگانهء محيط بر همه چيز كه تمام ستارگان و كهكشان‌ها كه ما مىبينيم در ميان آسمان اول قرار دارد و زينت آن است . وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَن يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ يعنى : و خدا را سجده مىكنند خورشيد و ماه و ستارگان و كوه‌ها و درخت و جنبندگان . مراد از سجده در اين‌جا سجدهء تكوينى است يعنى همهء اينها مخلوق خداوندند و انقياد طبعى و اضطرارى در برابر خدا دارند . و نيز خدا را سجده مىكنند به سجدهء تشريعى بسيارى از مردم يعنى نه همه هرچند دستور سجده به همهء مكلّفان داده شده است . « و كثير حقَّ عليه العذاب » ظاهر اين است كه مبتدا و خبر است و مراد اين است كه در مقابل سجدهء عده‌اى ، بسيارى از مردم هم سجده نمىكنند و عذاب الهى در حق آنها ثابت و مسلّم است . و كسى كه خدا او را خوار كند يعنى ارادهء تكوينى خدا به واسطهء كفر و عنادش بر خوارى او باشد احدى را توان گرامى داشتن او نيست ، زيرا كه خداوند هر چه را بخواهد انجام مىدهد . هذَانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِى رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِن نَّارٍ يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ « 19 » يُصْهَرُ بِهِ مَا فِى بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ « 20 » وَلَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ « 21 » كُلَّمَا أَرَادُوا أَن يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ « 22 »